رسول دانشیار کارشناس انرژی درباره منطق اقتصادی این سیاست می گوید وقتی اختلاف قیمت موثر میان بنزین و سی ان جی برای مصرف کننده محسوس باشد؛ تغییر الگوی مصرف اتفاق می افتد و بنزین کمتر سوزانده می شود.

وی افزود: در اقتصاد خانوار هزینه سوخت سهمی ثابت ندارد و هرچه فشار تورمی بیشتر شود راننده به دنبال سوخت ارزان تر می رود به شرط آنکه دسترسی به جایگاه و اطمینان از سلامت خودرو وجود داشته باشد.

در نگاه کلان کاهش مصرف بنزین فقط یک هدف بودجه ای نیست کاهش تقاضا می تواند فشار بر پالایشگاه ها و شبکه توزیع را کم کند و در مقاطع اوج مصرف یا اختلالات تامین، تاب آوری سیستم را بالا ببرد. از سوی دیگر کاهش مصرف بنزین می تواند هزینه های پنهان ناشی از انتقال سوخت، نگهداری ذخایر و حتی پیامدهای زیست محیطی را کاهش دهد. هرچند سی ان جی هم سوخت فسیلی است اما در بسیاری از سناریوهای شهری می تواند نسبت به بنزین آلایندگی کمتری داشته باشد و در نتیجه هزینه های سلامت عمومی را پایین بیاورد.

دوگانه سوزها چگونه مصرف بنزین را کم می کنند

اثرگذاری خودروهای دوگانه سوز از دو مسیر اصلی اتفاق می افتد؛ مسیر نخست جایگزینی مستقیم است. یعنی هر متر مکعب سی ان جی که به جای یک لیتر بنزین در موتور مصرف شود همان مقدار تقاضای بنزین را کاهش می دهد مسیر دوم مدیریت رفتار مصرف است یعنی راننده ای که می داند گزینه جایگزین دارد در زمان افزایش قیمت یا کمبود کمتر به سمت مصرف بنزین می رود و سفرها را بهتر برنامه ریزی می کند.

دانشیار درباره تاثیر جایگزینی مستقیم می گوید اگر ناوگان تاکسی و خودروهای پرکارکرد به طور پایدار روی گاز کار کنند تاثیر آن بر مصرف بنزین بسیار بزرگتر از تبدیل پراکنده خودروهای کم کارکرد است.

وی افزود: تاکسی شهری یا خودروی خدماتی ممکن است چند برابر یک خودروی شخصی عادی پیمایش داشته باشد بنابراین هر تصمیم درباره سوخت این گروه اثر فوری بر مصرف روزانه بنزین دارد.

به گفته فعالان صنفی یکی از دلایل توجه به دوگانه سوزها در سالهای گذشته همین تمرکز بر ناوگان عمومی بوده است اما تجربه نشان داده است که صرف تبدیل خودرو کافی نیست خودرو باید به شکل استاندارد تنظیم شود موتور باید سرویس دوره ای مناسب داشته باشد. و سیستم سوخت رسانی گاز باید بدون نشتی و افت توان کار کند. اگر راننده احساس کند خودرو روی گاز شتاب کافی ندارد یا در سربالایی مشکل دارد دوباره به بنزین برمی گردد و عملا سرمایه گذاری انجام شده بخشی از کارایی خود را از دست می دهد.

در کنار رفتار راننده موضوع دسترسی به جایگاه ها اهمیت دارد. اگر صف های طولانی ایجاد شود یا جایگاه در مسیرهای پرتردد پراکنده نباشد مصرف کننده به دلیل هزینه زمان دوباره بنزین را انتخاب می کند. بنابراین در سیاست سوخت جایگزین زمان هم نوعی قیمت است.

وی افزود: اگر سوخت ارزان باشد اما راننده یک ساعت در صف بماند مزیت اقتصادی از بین می رود و سهم بنزین دوباره بالا می رود.

چالش های فنی؛ ایمنی و اعتماد عمومی

هر سیاستی که به تغییرات فنی در خودرو و زیرساخت نیاز داشته باشد با موضوع اعتماد عمومی روبه رو است. در دوگانه سوزها، ایمنی مخزن، کیفیت کیت تبدیل، مهارت نصاب و نظارت دوره ای تعیین کننده هستند. هر حادثه یا گزارش منفی می تواند ذهنیت عمومی را تخریب کند و تقاضا برای استفاده از سی ان جی را کاهش دهد. از همین رو استانداردسازی و بازرسی دوره ای نه یک کار تزئینی بلکه ستون اصلی موفقیت است.

دانشیار تصریح می کند: بخش مهمی از نگرانی مردم به تبدیل های غیر استاندارد برمی گردد.

وی افزود: وقتی تبدیل در کارگاه های غیرمجاز انجام شود یا قطعات نامرغوب استفاده شود احتمال نشتی بالا می رود و اعتماد عمومی آسیب می بیند.

او تاکید کرد: اگر قرار است دوگانه سوزها نقش جدی در کاهش مصرف بنزین داشته باشند باید شبکه خدمات مجاز توسعه یابد و بازرسی مخزن و اتصالات اجباری و قابل رهگیری باشد.

مساله دیگر افت کارایی موتور در برخی خودروهاست موتورهایی که برای بنزین طراحی شده اند در صورت تنظیم نامناسب ممکن است روی گاز مصرف بالاتری داشته باشند یا دچار استهلاک زودرس شوند. این موضوع هم به کیفیت تبدیل و هم به نگهداری مرتبط است. رانندگان معمولا زمانی که هزینه تعمیرات بالا برود یا خودرو بد کار کند به سرعت به گزینه ای که برایشان مطمئن تر است برمی گردند. یعنی بنزین.

بنابراین کاهش مصرف بنزین یک رابطه مستقیم با کیفیت خدمات پس از تبدیل دارد.از سوی دیگر توسعه دوگانه سوزهای کارخانه ای می تواند بخشی از این چالش را کاهش دهد. در این مدلها طراحی موتور و سیستم سوخت رسانی از ابتدا برای کار با گاز دیده می شود و احتمال خطای نصب کاهش می یابد.

تجربه نشان می دهد دوگانه سوز کارخانه ای معمولا پایدارتر و کم دردسرتر از تبدیل کارگاهی است. اگر تولیدکننده از ابتدا کالیبراسیون را برای هر دو سوخت انجام دهد. هم مصرف بهتر می شود و هم رضایت راننده بالا می رود و این یعنی بنزین کمتر مصرف می شود.

با این حال تولید کارخانه ای هم نیازمند تامین قطعات با کیفیت و استمرار تولید است. همچنین باید شبکه تعمیرگاهی آموزش دیده وجود داشته باشد تا در صورت خرابی. خودرو مدت طولانی از چرخه کار روی گاز خارج نشود. هر روزی که خودرو به دلیل خرابی کیت یا نبود قطعه روی بنزین کار کند. عملا از هدف سیاست فاصله گرفته می شود.

سیاستگذاری قیمت. زیرساخت و اثر بر اقتصاد خانوار

نقش دوگانه سوزها در کاهش مصرف بنزین جدا از سیاستگذاری قیمت قابل فهم نیست. زمانی که فاصله قیمت میان بنزین و سی ان جی به اندازه کافی باشد انگیزه اقتصادی ایجاد می شود. اما این انگیزه باید با ثبات و قابل پیش بینی باشد تا مصرف کننده برای تبدیل یا خرید خودرو تصمیم بگیرد. اگر مردم احساس کنند قواعد هر سال عوض می شود یا دسترسی به سی ان جی محدود می شود سرمایه گذاری شخصی خود را به تاخیر می اندازند.

دانشیار خاطرنشان می کند: تصمیم مردم برای دوگانه سوز کردن خودرو شبیه یک سرمایه گذاری کوچک است.

وی افزود: مردم هزینه تبدیل، زمان خواب خودرو و ریسک های احتمالی را می سنجند اگر دوره بازگشت هزینه روشن و کوتاه باشد استقبال بالا می رود و مصرف بنزین پایین می آید.

زیرساخت جایگاه ها نیز نقش تعیین کننده دارد. توسعه جایگاه فقط به معنی افزایش تعداد نیست. توزیع مکانی، ظرفیت نازل ها، پایداری تامین گاز و نگهداری تجهیزات هم مهم است. در برخی شهرها به ویژه در ساعات اوج صف های طولانی باعث می شود بخشی از تقاضا به سمت بنزین برگردد. در مسیرهای بین شهری نیز اگر جایگاه ها فاصله زیاد داشته باشند. راننده برای اطمینان از رسیدن به مقصد بنزین را ترجیح می دهد. بنابراین برنامه توسعه جایگاه باید بر اساس داده های تردد و الگوی سفر تنظیم شود.

در سطح خانوار استفاده از سی ان جی می تواند هزینه سوخت را کاهش دهد و منابع مالی را برای سایر هزینه ها آزاد کند. این موضوع به ویژه برای رانندگان شاغل، تاکسی ها و ناوگان حمل و نقل سبک اهمیت دارد. یک راننده تاکسی در گفت و گو با خبرنگار ما گفت وقتی بیشتر مسیر را با گاز می روم هزینه روزانه پایین تر می آید و فشار خرج خانه کمتر می شود.

وی افزود: اما اگر جایگاه شلوغ باشد یا پمپ ها خراب باشد. مجبور می شوم بنزین بزنم و همان روز همه حساب و کتاب به هم می ریزد.

از منظر دولت. کاهش مصرف بنزین می تواند به کاهش هزینه های تامین و توزیع کمک کند. همچنین در شرایطی که مصرف از ظرفیت تولید جلو می زند. هر میزان جایگزینی با سی ان جی می تواند نیاز به واردات را کمتر کند. در همین حال برخی کارشناسان یادآوری می کنند که مدیریت مصرف باید مجموعه ای باشد یعنی در کنار دوگانه سوزها، نوسازی ناوگان فرسوده، بهبود استانداردهای مصرف خودرو، توسعه حمل و نقل عمومی و کاهش سفرهای غیرضروری نیز لازم است.

دانشیار تصریح می کند: دوگانه سوزها یک ابزار موثر هستند اما به تنهایی معجزه نمی کنند.

وی گفت: اگر خودروهای پرمصرف و فرسوده همچنان در خیابان بمانند و اگر ترافیک سنگین باشد. حتی با سهم بالاتر سی ان جی هم مصرف انرژی بالا می ماند.

او تاکید کرد. باید سیاست های مکمل اجرا شود تا نتیجه پایدار باشد.

جمع بندی این گزارش نشان می دهد خودروهای دوگانه سوز می توانند نقش عملی در کاهش مصرف بنزین داشته باشند. به ویژه اگر تمرکز بر ناوگان پرتردد باشد و زیرساخت جایگاه ها و خدمات فنی تقویت شود. اما شرط موفقیت. اعتماد عمومی، ایمنی، کیفیت تبدیل و تولید، و ثبات سیاستگذاری است. هرجا این اجزا کنار هم قرار گرفته اند مصرف بنزین کاهش یافته و هزینه سوخت خانوار کمتر شده است و هرجا یکی از این حلقه ها ضعیف بوده راننده به بنزین برگشته و هدف سیاست کمرنگ شده است. در نهایت مسیر واقع بینانه این است که دوگانه سوزها به عنوان بخشی از بسته مدیریت مصرف دیده شوند. بسته ای که همزمان به بهره وری خودرو. نوسازی ناوگان. و بهبود حمل و نقل عمومی نیز توجه دارد.