در چنین شرایطی فاصله میان تولید و مصرف بنزین بیشتر شده و آنچه در ادبیات اقتصاد انرژی از آن با عنوان «ناترازی سوخت» یاد میشود، ابعاد جدیتری پیدا کرده است. با این حال کارشناسان تأکید میکنند که پیش از هر تصمیم پرهزینهای مانند افزایش واردات یا اصلاح قیمتها، یک مسیر کمهزینهتر و سریعتر برای کنترل این ناترازی وجود دارد؛ مسیری که از رفتار مصرفکنندگان آغاز میشود.
واقعیت این است که مصرف بنزین در ایران تا حد زیادی به الگوی استفاده از خودروهای شخصی گره خورده است. بخش قابل توجهی از سفرهای شهری با خودروهای تکسرنشین انجام میشود و بسیاری از خودروهای موجود نیز مصرف سوخت بالایی دارند. در چنین فضایی، هر تغییر کوچک در رفتار مصرفی میلیونها راننده میتواند اثر قابل توجهی بر مجموع مصرف کشور بگذارد.
وقتی رفتار رانندگی به سیاست انرژی تبدیل میشود
کارشناسان حوزه انرژی معتقدند که مدیریت تقاضا در بخش سوخت تنها با سیاستهای دولتی محقق نمیشود و نقش شهروندان در این میان تعیینکننده است. به گفته برخی تحلیلگران، اگر تنها بخشی از رانندگان الگوی رانندگی خود را اصلاح کنند، میتوان روزانه چند میلیون لیتر در مصرف بنزین صرفهجویی کرد.
بخش مهمی از مصرف سوخت به شیوه رانندگی بازمیگردد. شتابگیریهای ناگهانی، رانندگی با سرعتهای بالا، ترمزهای پیدرپی و روشن نگه داشتن خودرو در توقفهای طولانی، همگی عواملی هستند که مصرف بنزین را افزایش میدهند. اصلاح همین رفتارها میتواند به کاهش قابل توجه مصرف سوخت منجر شود، بدون آنکه هزینهای به مصرفکننده تحمیل کند.
یکی دیگر از موضوعاتی که کارشناسان بر آن تأکید دارند، نگهداری مناسب خودرو است. تنظیم موتور، تعویض بهموقع فیلتر هوا، و حتی تنظیم صحیح باد لاستیکها میتواند مصرف سوخت را کاهش دهد. در بسیاری از موارد، خودروهایی که سرویس منظم ندارند تا چند لیتر در هر صد کیلومتر مصرف بیشتری دارند.
از سوی دیگر، مدیریت سفرهای شهری نیز نقش مهمی در کاهش مصرف دارد. تجمیع کارهای روزانه در یک مسیر، استفاده از حملونقل عمومی در مسیرهای پرترافیک، و پرهیز از سفرهای غیرضروری میتواند به کاهش مصرف سوخت کمک کند.
هاشم اورعی یک کارشناس اقتصاد انرژی در این باره میگوید: «در شرایطی که افزایش تولید بنزین در کوتاهمدت امکانپذیر نیست، مدیریت تقاضا مهمترین ابزار کنترل بازار سوخت است. این مدیریت بیش از آنکه به سیاستهای قیمتی وابسته باشد، به رفتار مصرفکنندگان وابسته است.»
به گفته او، اگر هر خودرو روزانه تنها یک لیتر کمتر بنزین مصرف کند، در مقیاس ملی صرفهجویی قابل توجهی ایجاد میشود؛ صرفهجوییای که میتواند فشار بر عرضه را به شکل محسوسی کاهش دهد.
کنترل مصرف؛ راهی برای جلوگیری از فشارهای قیمتی
ناترازی بنزین در بسیاری از کشورها معمولاً از طریق ابزارهای قیمتی کنترل میشود. افزایش قیمت سوخت یا کاهش یارانهها از جمله سیاستهایی است که دولتها برای مهار مصرف به کار میگیرند. اما این روشها همواره با پیامدهای اقتصادی و اجتماعی همراه هستند.
در ایران نیز هر زمان که مصرف بنزین از ظرفیت تولید فاصله گرفته، بحثهایی درباره اصلاح قیمتها مطرح شده است. با این حال بسیاری از کارشناسان معتقدند اگر مصرف کنترل شود، میتوان از ورود به چنین سناریوهایی جلوگیری کرد.
به اعتقاد تحلیلگران حوزه انرژی، مهمترین سیاست غیرقیمتی برای کنترل مصرف بنزین مشارکت مستقیم مردم در مدیریت مصرف است. در واقع اگر شهروندان با تغییر رفتارهای مصرفی خود مصرف سوخت را کاهش دهند، فشار بر دولت برای استفاده از ابزارهای قیمتی کمتر میشود.
اورعی در این زمینه توضیح میدهد: «مدیریت مصرف سوخت تنها یک مسئله اقتصادی نیست؛ این موضوع به نوعی یک مسئولیت اجتماعی هم محسوب میشود. هر لیتر بنزینی که کمتر مصرف شود، به معنای کاهش فشار بر منابع کشور و کاهش احتمال افزایش قیمتها است.»
او تأکید میکند که در بسیاری از کشورها فرهنگ صرفهجویی در مصرف انرژی نقش مهمی در کنترل بازار سوخت داشته است. در این کشورها شهروندان به خوبی میدانند که مصرف بیرویه انرژی در نهایت به افزایش هزینههای عمومی منجر میشود.
در ایران نیز کارشناسان بر این باورند که اطلاعرسانی شفاف درباره وضعیت تولید و مصرف میتواند به تغییر رفتار مصرفکنندگان کمک کند. زمانی که مردم بدانند کاهش تولید یا افزایش مصرف چه پیامدهایی برای اقتصاد کشور دارد، احتمال مشارکت آنها در مدیریت مصرف افزایش مییابد.
در نهایت باید توجه داشت که ناترازی بنزین تنها یک مسئله فنی یا صنعتی نیست، بلکه مسئلهای اجتماعی نیز هست. میلیونها راننده در سراسر کشور هر روز با تصمیمهای کوچک خود بر میزان مصرف سوخت تأثیر میگذارند. همین تصمیمهای کوچک، در مقیاس ملی میتواند به یک تغییر بزرگ تبدیل شود.
به همین دلیل بسیاری از کارشناسان معتقدند نخستین و مهمترین گام برای مدیریت ناترازی بنزین نه در پالایشگاهها، بلکه در خیابانها و در رفتار روزمره رانندگان شکل میگیرد. اگر مصرفکنندگان نقش خود را در مدیریت مصرف جدی بگیرند، میتوان بخش مهمی از فشار موجود بر بازار سوخت را کاهش داد و مسیر پایدارتری برای مدیریت انرژی در کشور ایجاد کرد.